Jakie objawy spektrum autyzmu najczęściej występują u kobiet? Co powinno skłonić do diagnozy?

Wśród osób z rozpoznaniem spektrum autyzmu (Autism Spectrum Disorder; w skrócie ASD) przeważają osoby płci męskiej. W piśmiennictwie od lat przytacza się proporcję 4:1. Badania naukowe ostatnich lat coraz częściej wskazują jednak na mniejszą międzypłciową różnicę, mianowicie 2 – 2,6:1, co może wynikać z coraz lepszych narzędzi i umiejętności diagnostycznych, którymi dysponują psychiatrzy i psychologowie. Dysproporcja pomiędzy liczbą kobiet i mężczyzn ze spektrum autyzmu jest wynikiem kilku czynników:

1. Czynniki biologiczne sprawiają, że dziewczęta i kobiety mają większe kompetencje społeczne. Musi wystąpić u nich znacznie więcej nieprawidłowości na poziomie genetycznym, aby ujawniły się u nich zaburzenia ze spektrum autyzmu.
2. Kryteria diagnostyczne oparte są na badaniach prowadzonych wśród osób płci męskiej, u których obraz kliniczny autyzmu różni się od obrazu klinicznego spotykanego u kobiet. To zmniejsza rozpoznawalność tych zaburzeń u Pacjentek. 
3. Uwarunkowania społeczno-kulturowe wymuszają na dziewczynkach rozwijanie umiejętności społecznych w większym stopniu, niż u chłopców. Sprawiają, że mają większą motywację, aby uczyć się zachowań społecznych. Kiedy ich nie rozumieją, są bardziej skłonne po prostu je naśladować. W ten sposób dziewczęta i kobiety kamuflują swoje deficyty społeczne, przez co objawy spektrum autyzmu są u nich bardziej subtelne i mogą zostać niezauważone. 

Powyższe czynniki sprawiają, że diagnoza autyzmu jest rozważana u dziewcząt rzadziej i średnio później niż u chłopców.

Dziewczęta i kobiety w spektrum autyzmu mają trudności w rozwijaniu relacji rówieśniczych, zwłaszcza w kontaktach opartych na przyjaźni. Cechują się mniejszą potrzebą wchodzenia w relacje z innymi ludźmi, niż osoby neurotypowe. Mimo to mają potrzebę przyjaźni i nie dążą do samotnictwa; obserwują i naśladują inne osoby w grupie, dopasowują się do tych, z którymi pozostają w relacji. Dziewczęta w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym mogą sprawiać wrażenie dość dobrze funkcjonujących w grupie. Trudności z wejściem w relację w grupie rówieśniczej pojawiają się u nich w okresie nastoletnim, gdy kontakty społeczne stają się bardziej złożone, wymagające. W związku z tym dorastające dziewczęta dążą do kontaktów jeden na jeden: wolą mieć jedną bliską przyjaciółkę, niż być częścią “paczki”. 

Dziewczęta i kobiety w spektrum autyzmu mają trudności z dostosowaniem się do zmian. W porównaniu z osobami płci męskiej, mają mniejsze przywiązanie do rutyny i schematów, a ich zainteresowania są mniej stereotypowe (sztywne, ograniczone do jednej, często nietypowej dziedziny). Interesują się m.in. zwierzętami, sztuką, rękodziełem, językami obcymi, pisarstwem, modą, kosmetyką, tańcem, medycyną.

Zaburzenia sensoryczne są u nich z kolei bardziej widoczne, niż u mężczyzn z tym samym rozpoznaniem. Ich wygląd może być ekscentryczny. Czasami ubierają się codziennie tak samo, aby ułatwić sobie wybór odzieży i wyeliminować nieprzyjemne doznania sensoryczne. 

Później nawiązują relacje romantyczne. Budowanie relacji intymnych jest bowiem obarczone lękiem, problemami sensorycznymi (związanymi np. z dotykiem ze strony partnera), trudnością z rozumieniem potrzeb drugiej strony. Obraz tego, jak powinna wyglądać taka relacja, opierają na przekazach medialnych i literaturze. Z reguły wybierają na partnerów i partnerki osoby, które również są w spektrum autyzmu. 

Ze względu na trudności z pełnym rozumieniem granic i norm społecznych, kobiety w spektrum są bardziej podatne na nadużycia społeczne i seksualne.

Dziewczęta i kobiety z ASD mogą mieć “męski” sposób funkcjonowania i przejawiać problemy z tożsamością seksualną, co może być dodatkowym czynnikiem poczucia niedopasowania. Wśród kobiet, które są w spektrum autyzmu, częściej można spotkać osoby transpłciowe i niebinarne. 

Dziewczęta i kobiety w spektrum autyzmu stosują bardzo różne strategie kamuflowania, aby się nie wyróżniać. Mogą się np. zmuszać do tego, aby utrzymywać kontakt wzrokowy, nie ujawniają nietypowych zainteresowań, starają się dopasować do grupy swoim zachowaniem i wnoszonymi treściami. Taki kamuflaż ma zabezpieczać neuroatypowe kobiety przed odrzuceniem. Ponieważ jest to proces nieintuicyjny, wymagający analizowania ogromnej ilości danych, pociąga za sobą znaczne wyczerpanie psychiczne. Potwierdzono związek kamuflowania ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń lękowych i depresyjnych. Częściej występują u nich również zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (OCD) oraz afektywno-dwubiegunowe (ChAD). 

Co powinno skłonić dziewczęta i kobiety do diagnozy?

1. Trudności w komunikacji społecznej i w zakresie interakcji społecznych:

• deficyty we wzajemności społeczno-emocjonalnej, nieprawidłowe relacje towarzyskie, trudności w odpowiadaniu na zainteresowanie i uczucia innych,
• deficyty w sferze komunikacji niewerbalnej i werbalnej jak kontakt wzrokowy, język ciała tj. mimika, gesty, postawa,
• deficyty w sferze rozpoczynania, podtrzymywania i rozumienia relacji.

2. Ograniczone, powtarzające się wzorce zachowań, zainteresowań lub czynności:

• ciągłe powtarzanie tych samych ruchów lub wypowiedzi,
• potrzeba niezmienności, przywiązanie do rutynowych czynności,
• ograniczone, szczególnie intensywne zainteresowania,
• wzmożona lub osłabiona reaktywność na bodźce czuciowe, zainteresowanie zmysłowymi aspektami.

3. Początek objawów we wczesnym okresie rozwoju.
4. Objawy powodują znaczne trudności w sferze społecznej, szkolnej i zawodowej.

Źródła:

Gałecki P., Pilecki M. Rymaszewska J., Szulc A., Sidorowicz S., Wciórka J. (2019). Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych DSM-5: s. 58-70. 

Rynkiewicz A., Łucka I. (208).  Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) u dziewcząt. Współwystępujące zespoły psychopatologiczne. Różnice międzypłciowe w obrazie klinicznym. Psychiatria Polska 52(4): 629–639. 

Werling, D. M. & Geschwind, D. H. (2013). Sex differences in autism spectrum disorders. Current Opinion in Neurology; 26: 146–153. 

O AUTORCE:

Lek. Małgorzata Żak: lekarka specjalistka psychiatrii dorosłych i młodzieży od 17. roku życia; realizowała również szkolenie specjalizacyjne z zakresu neurologii. Absolwentka kierunku lekarskiego na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym i licznych szkoleń m.in. z terapii poznawczo-behawioralnej i uzależnień, interwencji kryzysowej, leczenia depresji i zaburzeń snu. Swoje bogate doświadczenie kliniczne zdobywała m.in. w Szpitalu Czerniakowskim, Tworkowskim, w Wojewódzkim Ośrodku Terapii Uzależnienia od Alkoholu czy Instytucie Psychiatrii i Neurologii. Pracowała na oddziałach ogólnopsychiatrycznych, dziennych i psychiatrii dziecięcej, a także w poradniach przyszpitalnych. Ważne miejsce w jej praktyce zawodowej zajmuje wsparcie kobiet zmagających się z zaburzeniami psychicznymi w okresie okołoporodowym i połogu. Przyjmuje w klinice PsychoMedic w Warszawie oraz w formie online.